نيست بلكه اقتضاى حاكم جاى خودش را به نوعى از اجازه مىدهد تا اين‌كه به حدّ تحريم مىرسد ؟ به راستى ما وقتى كه بر اين مسئله به دليل پاره‌اى از نصوص حكم كنيم ، در آن صورت تلاش و مبارزه بايد هدفش رضاى خدا باشد و خود را فراموش كند ، و در آيات آخر سورهء حج فرمان‌هاى ذيل را مىخوانيم : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ » « 1 » ، و در سورهء آل عمران : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ » « 2 » ولى آيات ديگرى در قرآن فراوان و احاديثى زياد در سنّت است كه بر محور امكانات انسانى ماست ، و قرآن كريم نخستين گام را در اين راه ، در اين آيهء كريمه برداشته است : « فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ » « 3 » كه اندازه‌اى براى عمل تعيين مىكند ، نه به آن نسبت كه خداوند به مقتضاى صفات خويش سزاوار آن است ، بلكه نسبت به آنچه كه مردم توان رسيدن به آن را دارند ، بنابراين خداى متعال درعين‌حال مردم را ملزم مىسازد كه تمام نيروهايشان را در راه رسيدن به بالاترين جايگاه به كار گيرند . بنابراين ؛ آيا در اين صورت اخلاق قرآنى به ما دستور مىدهد كه زندگيمان را نابود سازيم و به طريق ناروا آن را فدا كنيم ؟

--> ( 1 ) - حج ( 22 ) آيه‌هاى 77 ، 78 : اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ! ركوع كنيد و سجده به جا آوريد ، و پروردگارتان را عبادت كنيد و كار نيك انجام دهيد تا رستگار شويد ، و در راه خدا جهاد كنيد و حق جهادش را ادا نماييد . نبايد فراموش كرد كه كلمات صراع ( lutte ) و جهاد ( combat ) در عربى و فرانسه از الفاظى هستند كه بر جنس دلالت دارند و بر تلاش اخلاقى يا مادّى در تمام زمينه‌ها صادقند ، علاوه بر آنكه سبك آيه هيچ اشاره‌اى به جنگ ندارد ، پس معلوم مىشود كه اين آيات پيش از مشروعيّت نظام جنگ نازل شده است . و واقعيّت آن است كه اين سوره در مجموع به مرحلهء اوّل پيش از هجرت مربوط نمىشود ، بلكه شامل برخى از استثناهاى مكّى نيز هست ، طبق گفتهء ابن حزم در كتاب ( ناسخ و منسوخ ) خويش ، البتّه آنچه را كه اندكى بر نيمهء دومش مىافزايد ، مربوط به مكّه است . در اين صورت اين نص ، حامل صفتى ضرورى است كه به مناسبتى تلاش به معناى عام را يادآورى مىكند كه مورد بحث ما در اينجاست ، همان‌طور كه پيامبر فرمود : « مجاهد كسى است كه جهاد با نفس كند . » ر ك : ترمذى : 4 / 165 ، حديث 1621 ؛ تفسير قرطبى : 12 / 99 ؛ مسند الشهاب : 1 / 139 ، حديث 182 ؛ نوادر الأصول فى احاديث الرسول : 2 / 234 ؛ الفردوس بمأثور الخطاب : 4 / 206 ، حديث 6629 ؛ تحفهء احوذى : 5 / 206 ؛ فيض القدير : 6 / 262 ؛ كشف الخفاء : 2 / 261 ، حديث 2272 . ( 2 ) - آل عمران ( 3 ) آيه 102 : اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ! آن‌گونه كه حقّ تقوا و پرهيزگارى است ، از خدا بپرهيزيد . ( 3 ) - تغابن ( 64 ) آيه 16 : هر قدر توان داريد ، از خدا بپرهيزيد !